7 پله اصلی رفتن به سمت خدا
ای انسان! هرچه میخواهی انجام بده امّا توجّه داشته باش که خداوند متعال، پیامبر اکرم«صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم» و ائمّه طاهرین«سلاماللهعلیهم» حتماً تو را میبینند.
برای رسیدن به هر مقصدی راهی را باید در پیش گرفت ،و پا بر پله ای گذاشت، برای رسیدن به خداوند متعال راه و مشخص و روشن است ،بیراهه هم زیاد است اما مشخص نیست حرکت در آن ها رو به جلو باشد، باید در راه رسیدن به خدای خوبمان که اسلام نقشه راه را دقیق و روشن ترسیم کرده دقت کنیم که به بیراهه نرویم و در حرکتی رو به جلو حرکتی مداوم و سازنده داشته باشیم،البته راه میانبر هم داریم که اهمیت زیادی دارد ،اگر کسی بتواند به اخلاص در نیت و عمل برسد او از راه میانه خواهد رفت و هر عبادت و عملی تأثیر عمیقی در روح و کمالش خواهد داشت.
مراتب خلوص
علما و بزرگان، هدف و علّت غایی اعمال و به خصوص علّت غایی عبادات را در هفت مرتبه طبقه بندی کردهاند. به عبارت دیگر میتوان گفت: خلوص در انجام عمل یا میزان رعایت اخلاص در عبادت، هفت مرتبه دارد که عبارتند از:
مرتبه اوّل: سعادت دنیوی
مرتبه دوّم: ترس از عذاب
مرتبه سوّم: شوق بهشت
مرتبه چهارم: حیا از خداوند
مرتبه پنجم: مقام شکر و وفا
مرتبه ششم: عشق و محبّت
مرتبه هفتم: مقام عنداللّهی
این هفت مرتبه از منظر علمای علم اخلاق و عرفا، فوق العاده مهم است و انسان باید با تلاش و کوشش مداوم، میزان اخلاص خود را از درجات و مراتب پایین، به درجات و مراتب بالاتر برساند.
در ادامه بحث، به شرح مراتب اخلاص میپردازیم:
مرتبه اوّل: سعادت دنیوی
در این مرتبه، وقتی کسی عبادتی را انجام میدهد، در کنار نیّت الهی، هدفی دنیوی را دنبال میکند؛ مثلاً برای رفع گرفتاری یا ادای قرض یا پیداکردن همسر، نماز میخواند یا نذری میکند.
مرتبه اول خلوص خوب است و اگر با صدق نیّت و خالصانه انجام شود، میتواند انسان را به اهداف مادی خود برساند، چنانکه ادعیه، نمازها و اذکار زیادی برای رفع حوائج مادی از جانب ائمّه اطهار«سلاماللهعلیهم» وارد شده است.
اگر زنان جامعه، به واسطه حیا از خداوند، حجاب خود را حفظ کنند، در پیشگاه خداوند متعال و نزد ائمّه اطهار«سلاماللهعلیهم»، از جایگاه بالایی برخوردار خواهند بود
مرتبه دوّم: ترس از عذاب
بیشتر مردم در کارهای خود مخصوصاً عبادات، خداوند متعال را در نظر دارند، زیرا از عذاب الهی ترسان و گریزانند. ترس از عذاب الهی، عاملی بازدارنده از گناهان به شمار میرود و بسیاری از مسلمانان، برای دوری از آتش جهنّم، عبادات و کارهای نیک خود را بهجا میآورند. مثلاً به نماز اهمیّت میدهند، زیرا بیتوجّهی به نماز، فشار قبر و سختی عذاب جهنّم را در پی دارد.[2] روزه میگیرند، زیرا در روایات فرمودهاند: روزه سپری در برابر آتش جهنّم است.[3] کارهای خیر انجام میدهند، به بینوایان و نیازمندان کمکرسانی میکنند و بین مردم را اصلاح مینمایند تا در روز قیامت از حرارت جهنّم و شدّت سختی حساب در امان باشند. همه این نیّات برای دنیا و آخرت انسان مفید است و خداوند رحمان، به عاملان آنها اجر و پاداش عنایت میکند، امّا علما و عرفا، آن را مرتبه پایینی از درجات اخلاص میدانند و انسان مخلص برای نیل به قرب الهی، باید از این اهداف نازل گذر کند.
مرتبه سوّم: شوق بهشت
این مرتبه نیز مانند مرتبه قبل، در بسیاری از افراد وجود دارد. تمایل آنان به انجام کارهای نیک از شوق رسیدن به بهشت و کسب ثواب سرچشمه میگیرد و برای رسیدن به نعمتهای بهشتی، تلاش و کوشش میکنند. مثلاً میدانند که اگر کسی نماز اوّل وقت و با جماعت بخواند، بهشت مهیّای او خواهد بود. یا شنیدهاند که اگر کسی به نیازمندان و بینوایان کمک کند، در آخرت برای او قصرهای مجلّل و درختان سر به فلک کشیده، جویبارهای روان، حورالعین و ... وجود دارد و از آنها لذّت خواهد برد. بیشتر مردم اینگونه عبادت میکنند و برای آنان نیز مفید است، همانطور که قرآن کریم میفرماید: «لِمِثْلِ هذا فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُونَ»[4]
وقتی مردم برای رسیدن به چنین اهدافی تلاش میکنند، با عنایت پروردگار عالم، به آن نیز دست مییابند و هنگامی که وارد بهشت میشوند، اینگونه مورد خطاب قرار میگیرند: «كُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنیئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیَّامِ الْخالِیَةِ- بخورید و بنوشید، گوارایتان باد، به پاداش آنچه در روزهاى گذشته انجام دادید.»[5]
ملائکه به آنان خطاب میکنند که از این نعمتها استفاده کنید، زیرا اینها چیزهایی است که خودتان به واسطه روزه گرفتن، به واسطه عبادات و ... در دنیا به دست آوردهاید.
این مرتبه نیز گرچه در جایگاه خود با ارزش و بزرگ است، ولی نسبت به اهداف بالاتر، مرتبه نازلی به شمار میرود.
در اینجا تذکّر این نکته لازم است که وقتی بیان میشود نباید هدف، مراتب پایین اخلاص مثل رسیدن به مادیات و امور دنیوی یا ترس از عذاب یا شوق بهشت باشد، به این معنا نیست که مخلصین از دنیا محروماند، بلکه وقتی نیّت خالصانه در همه کارها متجلّی شد و تنها برای رضای الهی کارها انجام گرفت، همه بلاهای دنیا و آخرت از میان میرود و همه نعمتها در اختیار مخلصین قرار میگیرد. به عبارت دیگر، مخلصین، مراتب والای اخلاص را در نظر میگیرند و به نعمتهای ناشی از مراتب اولیّه اخلاص توجه نمیکنند، امّا آن نعمتها در ازای اخلاصی که داشتهاند، به سوی آنها سرازیر میشود.
مرتبه چهارم، نسبت به مراتب قبل، بسیار بهتر و با اهمیّتتر است؛ زیرا اوّلین مرتبه برای خواص بهشمار میرود. برخی از افراد، انسانهای باحیا و مۆدّبی هستند و برای کسب نعمتهای دنیوی یا شوق بهشت و ترس از جهنّم عبادت یا اعمال صالح انجام نمیدهند، بلکه پایه و نیّت اصلی کارهای آنان، حیای درونی آنان از خداوند متعال است. در این مرتبه، ترک گناه و اهمیّت به واجبات، از حیای درونی نسبت به خداوند سرچشمه میگیرد. کسانی که به این درجه نائل میشوند، در مقابل پروردگار عالم باحیا هستند و در همه حالات، ادب و حیاء در مقابل او را رعایت میکنند.
قرآن کریم، به طور غیرمستقیم بر این مسأله پافشاری دارد و میفرماید:
«وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُۆْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»[6]
ای انسان! هرچه میخواهی انجام بده امّا توجّه داشته باش که خداوند متعال، پیامبر اکرم«صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم» و ائمّه طاهرین«سلاماللهعلیهم» حتماً تو را میبینند. حرف «س» در «فَسَیَرَى اللَّهُ»، تحقیقی است؛ یعنی شک نکن که خداوند میبیند. پیغمبر اکرم و ائمه طاهرین میبینند. آنگاه در آخرت، آنچه به جا آوردهاید، به شما نشان داده خواهد شد.
ترجمان این آیه، همان سخن استاد بزرگوار ما، حضرت امام خمینی«قدّسسرّه» است که مکرّراً میفرمودند: «ما در محضر خدا هستیم. عالَم محضر خداست، در محضر خدا معصیت خدا نکنید.»
بیشتر مردم در کارهای خود مخصوصاً عبادات، خداوند متعال را در نظر دارند، زیرا از عذاب الهی ترسان و گریزانند. ترس از عذاب الهی، عاملی بازدارنده از گناهان به شمار میرود و بسیاری از مسلمانان، برای دوری از تش جهنّم، عبادات و کارهای نیک خود را بهجا میورند. مثلاً به نماز اهمیّت میدهند، زیرا بیتوجّهی به نماز، فشار قبر و سختی عذاب جهنّم را در پی دارد
نیل به مقامات معنوی در پرتو خلوص
اگر زنان جامعه، به واسطه حیا از خداوند، حجاب خود را حفظ کنند، در پیشگاه خداوند متعال و نزد ائمّه اطهار«سلاماللهعلیهم»، از جایگاه بالایی برخوردار خواهند بود. یکی از بزرگان گفته بود: من نذر کردم که چهل شب، در چهل مسجد، نماز امام زمان«ارواحنافداه» بخوانم تا بتوانم خدمت حضرت ولی عصر«ارواحنافداه» برسم و ایشان را ملاقات کنم. وقتی نماز چهلم در مسجد چهلم به اتمام رسید، کسی نزد من آمد و گفت: امام زمان در فلان خانه هستند، به آنجا بیایید. وقتی به آن خانه رفتم، متوجّه شدم که خانم آن خانه از دنیا رفته است و حضرت ولی عصر«ارواحنافداه» برای خواندن نماز او تشریف آوردهاند. حضرت به من فرمودند: این زن، در زمان پهلوی، هفت سال از خانه بیرون نیامد تا چادر و عفّتش را حفظ کند!
بنابراین کسب عصمت و عفّت یا ترک گناه به خاطر رعایت حیا و ادب در برابر خداوند متعال و ائمّه اطهار«سلاماللهعلیهم» مرتبه بلندی در درجات و مراتب اخلاص است که التزام به آن، باعث رشد معنوی انسانها میشود.
روش بازداری از گناه، از نظر امام سجاد«علیه السلام»
شخصى خدمت امام سجّاد«سلاماللهعلیه» آمد و گفت: یابن رسولالله! من به گناه عادت كردهام و نمىدانم چه كنم؟! امام فرمودند: پنج کار را انجام بده و پس از آن هرچه خواستی گناه کن. اوّل: روزى خدا را نخور و گناه كن؛ دوّم از ملک خدا بیرون برو و گناه كن؛ سوّم وقتى مىخواهى گناه كنى، جایى برو كه خدا تو را نبیند؛ چهارم وقتى كه عزرائیل مىخواهد جانت را بگیرد، او را دفع کن؛ پنجم هرگاه مالک جهنّم خواست تو را به دوزخ بیندازد، وارد جهنّم نشو. سائل گفت: هیچکدام نمىشود. حضرت فرمودند: پس اى ذلیل! در محضر خدا، در ملك خدا، روزى خدا مىخورى و این قدر هم ذلیل هستى كه اگر بخواهند تو را به جهنم ببرند، نمىتوانى كارى كنى، پس چرا گناه مىكنى؟![7]
متن بخش دوّم این گفتار اخلاقی که به شرح سایر مراتب اخلاص اختصاص دارد، متعاقباً منتشر میگردد.
پینوشتها :
1. بقره / 138.
2. فلاح السائل، ص 22. همچنین ر.ک: نماز نجوای مۆمنان، صص 72-62.
3. الکافی، ج 2، ص 19: «الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ».
4. صافات / 61.
5. حاقه / 24.
6. توبه / 105.
7. بحار الانوار، ج 75، ص 126؛ جامع الأخبار، ص 131.
فرآوری: محمدی
بخش اخلاق و عرفان اسلامی تبیان
منبع: پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مظاهری
